Description

નટ, નટી અને દિગ્દર્શકની ત્રિપુટી વચ્ચે આકાર લેતા હસમુખ બારાડી રચિત બેઅંકી પ્રાયોગિક નાટક ‘આખું આયખું ફરીથી’ (૧૯૯૧)નાટકનું સ્વરૂપ અને પૃષ્ઠભૂમિ: ‘આખું આયખું ફરીથી’ એ જાણીતા નાટ્યકાર હસમુખ બારાડી દ્વારા લિખિત એક વિશિષ્ટ બેઅંકી નાટક છે. આ પુસ્તકમાં માત્ર નાટ્ય પ્રયોગ જ નહીં, પરંતુ તેના મૂળમાં રહેલી ટૂંકી વાર્તા (‘ઓગણીત્રીસ વત્તા એક = ત્રીસ’), તેનું એકાંકી સ્વરૂપ (‘ત્રીસમો દિવસ’) અને નાટક સર્જનની સમગ્ર પ્રક્રિયાનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. નાટકનું મુખ્ય સ્થળ એક નાટ્ય-જૂથની રિહર્સલની જગ્યા (તખ્તો) છે. કથા વસ્તુ અને પાત્રાલેખન: નાટકમાં મુખ્ય ત્રણ જ પાત્રો છે—નટી (જે શુભી અને મંદાનું પાત્ર ભજવે છે), નટ (જે રાજુ અને કંદર્પનું પાત્ર ભજવે છે), તથા દિગ્દર્શિકા (જે ચારુ અને પારૂલ તરીકે પણ સામેલ થાય છે). મંચ પર ચાલી રહેલા નાટકના રિહર્સલ દરમિયાન કલાકારોના અંગત જીવનની લાગણીઓ અને સ્ક્રિપ્ટના પાત્રોની વેદનાઓ એકબીજામાં ઓગળી જાય છે . સંબંધોનું તીવ્ર સંઘર્ષ: નાટક અંતર્ગત જે નાટક ભજવાય છે, તેમાં ‘કંદર્પ’ નામના પાત્રના જીવનમાં બે સ્ત્રીઓ છે—એક તેની પરિણીત પત્ની ‘પારૂલ’ અને બીજી તેની પ્રેમીકા ‘મંદા’. કંદર્પ દર મહિનાની ૮મી તારીખે મંદાને મળવા જાય છે. મંદા તેના માટે પોતાના જીવનનું બલિદાન આપીને એકાકી જીવન જીવી રહી છે , જ્યારે પત્ની પારૂલ બધી જ હકીકત જાણવા છતાં એક આદર્શ ભારતીય નારીની જેમ પતિની સગવડો સાચવે છે અને અંદરથી પીડાય છે. જીવન અને નાટકનો સમન્વય: રિહર્સલ આગળ વધતાં નટી (શુભી) સ્ક્રિપ્ટની બહાર જઈને પોતાના મનના વિચારો વ્યક્ત કરવા લાગે છે. તે આ પિતૃસત્તાક (પુરૂષ-પ્રધાન) માનસિકતા પર આકરા પ્રહારો કરે છે કે શા માટે સ્ત્રીએ જ હંમેશા પુરુષના પાપ કે નિર્ણયોની સજા ભોગવવી પડે? નાટક જેમ જેમ આગળ વધે છે, તેમ તેમ ‘અભિનય’ અને ‘વાસ્તવિક જીવન’ વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ જાય છે , અને ત્રણેય પાત્રો સ્ક્રિપ્ટના માધ્યમથી પોતાના જ અસ્તિત્વ અને આખા આયખાની (જીવનની) પુનઃખોજ કરતા નજરે પડે છે.

Keywords