Description

હસમુખ બારાડી દ્વારા લિખિત પુસ્તક 'બારાડીનાં બે નાટકો' માં બે મહત્વના પૂર્ણ લંબાઈના (Full-length) નાટકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે: ૧. પછી રોબાજી બોલિયા અને ૨. જશુમતી કંકુવતી. આ બંને પ્રયોગશીલ નાટકોનો સારાંશ અને તેના અંગ્રેજી કીવર્ડ્સ નીચે મુજબ છે: ૧. 'પછી રોબાજી બોલિયા' (ત્રિઅંકી નાટક) નાટકનો સારાંશ (Summary in Gujarati)આ નાટક 'રોબોટ' (યાંત્રિક માનવ) અને 'રિચ્યુઅલ્સ' (કર્મકાંડ-પ્રણાલીઓ) ના પ્રતીકાત્મક ઉપયોગ દ્વારા આધુનિક સામાજિક-રાજકીય વ્યવસ્થા પર આકરા પ્રહારો કરે છે. નાટકના કેન્દ્રમાં મુખ્ય પાત્રો 'ક' (જે વ્યવસ્થા અથવા સત્તા ચલાવનાર સર્જક છે) અને 'ખ' (જે 'ક' દ્વારા પ્રોગ્રામ કરવામાં આવેલો એક રોબોટ છે) રહેલા છે. નાટકની શરૂઆત એક મંદિર જેવા ધાર્મિક અથવા આંધળી શ્રદ્ધાના વાતાવરણથી થાય છે, જ્યાં એક કોરસ (સમૂહ) આભાસી સત્યો અને સ્થાપિત હિતોની આરતી ઉતારે છે. પાત્ર 'ક' ચોક્કસ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત 'ખ' નામના રોબોટની બગલમાં સિક્કા ભરાવીને તેની પાસેથી ધાર્યા કામો કરાવે છે. આ રોબોટ સત્તાધારી વર્ગના ઈશારે ક્રાંતિ, ટેકનોલોજી અને સમાજ સુધારણા જેવા આકર્ષક સૂત્રો ફેંકે છે અને સામાન્ય જનતા (કોરસ) તેને સાચું માનીને તાળીઓ પાડે છે. જ્યારે પણ વ્યવસ્થામાં કોઈ ભંગાણ પડે કે રોબોટ ખોટકાય, ત્યારે તેને તેલ-પાણી (ઓઇલિંગ) આપીને ફરીથી પ્રોગ્રામ કરી દેવાય છે. નાટકનો સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે 'વ્યક્તિ એક' (જે જાગૃત નાગરિક કે બળવાખોરનું પ્રતીક છે) સિક્કા વિના જ રોબોટ 'ખ' નું બટન દબાવીને 'પ્રોગ્રામ નંબર શૂન્ય' સક્રિય કરે છે. આ સાથે જ રોબોટની યાંત્રિક ભાષા તૂટી પડે છે અને વ્યવસ્થાની વરવી વાસ્તવિકતા ખુલ્લી પડી જાય છે. આ નાટક દર્શાવે છે કે કેવી રીતે આધુનિક માણસ પોતે જ આંધળી ગોઠવણોમાં યાંત્રિક કઠપૂતળી કે રોબોટ બની ગયો છે.

Keywords